نسل Z؛ تنها‌ترین و غمگین‌ترین نسل ایران؟ واقعیت علمی پشت یک ادعای جنجالی

نوشته : دکتر سعید صیاد

گاهی یک جمله آن‌قدر در شبکه‌های اجتماعی تکرار می‌شود که به‌تدریج شکل «واقعیت» به خود می‌گیرد:
«نسل Z، متولدین دهه ۷۰ و ۸۰، تنها‌ترین و غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران هستند.»

اما آیا واقعاً چنین است؟

پاسخ کوتاه این است: از نظر علمی، چنین ادعای مطلقی تاکنون اثبات نشده است.
هیچ مطالعه جامع و قابل اتکایی در دست نیست که بتواند نسل Z ایران را با تمام نسل‌های پیشین مقایسه کند و نتیجه بگیرد که این نسل «تنها‌ترین» یا «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» است. اما این به معنای بی‌اساس بودن نگرانی درباره وضعیت این نسل نیست. برعکس؛ شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که موضوع تنهایی، فشار روانی، اضطراب، نااطمینانی نسبت به آینده و احساس فاصله میان خواسته‌ها و واقعیت در میان بخشی از نوجوانان و جوانان ایرانی موضوعی جدی است.

یک تناقض عجیب؛ نسلی که بیشترین ارتباط را دارد، ممکن است تنهاتر باشد ؛ نسل Z را معمولاً نسلی می‌دانیم که از کودکی با اینترنت، تلفن هوشمند و شبکه‌های اجتماعی بزرگ شده است. آن‌ها تقریباً همیشه به دیگران متصل‌اند؛ پیام می‌دهند، عکس می‌بینند، ویدئو منتشر می‌کنند، دوستان زیادی در فضای مجازی دارند و در چند ثانیه با فردی در نقطه‌ای دیگر از جهان ارتباط برقرار می‌کنند. اما ارتباط داشتن با دیگران، الزاماً به معنای احساس تعلق و صمیمیت نیست.

ممکن است فردی صدها دنبال‌کننده داشته باشد، اما کسی را نداشته باشد که در یک بحران واقعی بتواند با او صحبت کند. این همان پارادوکسی است که باید جدی بگیریم: ارتباط بیشتر، لزوماً به معنای تنهایی کمتر نیست.

پژوهش‌های بین‌المللی نیز نشان داده‌اند که نسل Z در بسیاری از کشورها با فشار روانی و احساس تنهایی قابل توجهی مواجه است. برای نمونه، مطالعه جهانی یونیسف در سال ۲۰۲۵ که بیش از ۵۶۰۰ نفر از نسل Z در گروه سنی ۱۴ تا ۲۵ سال را بررسی کرد، نشان داد ۶۰ درصد آنان از اخبار و رویدادهای جاری احساس فشار و overwhelmed بودن می‌کنند؛ در عین حال، ۶۰ درصد همچنان نسبت به آینده امیدوار بودند. بنابراین تصویر نسل Z نباید فقط یک تصویر سیاه باشد. این نسل همزمان می‌تواند نگران و امیدوار، خسته و مطالبه‌گر، مضطرب و در عین حال بسیار توانمند باشد.

درباره ایران چه می‌دانیم؟

در ایران نیز مطالعاتی درباره تنهایی و وضعیت روانی نوجوانان و جوانان انجام شده است، اما یک مشکل اساسی وجود دارد:

داده‌های طولی و مقایسه‌ای کافی برای اینکه بتوانیم نسل Z را با همه نسل‌های قبلی ایران مقایسه کنیم، نداریم. به همین دلیل، عبارت «غمگین‌ترین نسل تاریخ ایران» بیشتر یک تعبیر رسانه‌ای است تا یک نتیجه علمی. با این حال، پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشانه‌هایی قابل توجه ارائه می‌کنند. مطالعات مختلف، رابطه میان تنهایی، اضطراب اجتماعی، فشار روانی، حمایت اجتماعی پایین و استفاده مسئله‌ساز از شبکه‌های اجتماعی را در میان نوجوانان ایرانی بررسی کرده‌اند.

در یک مطالعه روی هزاران نوجوان ایرانی نیز تنهایی و اضطراب اجتماعی از جمله عواملی بودند که با الگوهای شدیدتر استفاده مسئله‌ساز از شبکه‌های اجتماعی ارتباط داشتند. بنابراین مسئله واقعی است؛ اما نباید از چند پژوهش محدود، یک حکم تاریخی درباره تمام یک نسل صادر کنیم.

آیا نسل Z واقعاً «نسل غمگین» است؟

اینجا باید میان چند مفهوم تفاوت بگذاریم. تنهایی، افسردگی، نارضایتی، اضطراب و ناامیدی یک چیز نیستند. ممکن است جوانی از شرایط اقتصادی ناراضی باشد، اما افسرده نباشد. ممکن است فردی دوستان زیادی داشته باشد، اما احساس تنهایی کند. ممکن است کسی از آینده نگران باشد، اما همچنان امیدوار بماند.

پس وقتی می‌گوییم «نسل Z غمگین است»، باید دقیق‌تر بپرسیم: غمگین از چه چیزی؟
شاید مسئله اصلی، فقط غمگین بودن نباشد؛ بلکه احساس ناتوانی در تغییر شرایط باشد.

از «وقتی خواسته‌ها تحقق نمی‌یابد» تا نسل Z امروز

سال‌ها پیش، در مقاله‌ای با عنوان «وقتی خواسته‌ها تحقق نمی‌یابد» درباره یکی از مهم‌ترین مسائل جوانان نوشتم: فاصله میان آنچه فرد می‌خواهد و آنچه واقعیت به او اجازه می‌دهد. وقتی سطح آرزوها بالا می‌رود اما فرصت‌های تحقق آن آرزوها کاهش پیدا می‌کند، نتیجه می‌تواند احساس ناکامی، سرخوردگی و در نهایت یأس باشد. امروز این مسئله شکل پیچیده‌تری پیدا کرده است. جوان ایرانی فقط زندگی اطراف خود را نمی‌بیند؛ او هر روز زندگی جوانان کشورهای مختلف را نیز در صفحه تلفن همراه خود مشاهده می‌کند. بهترین دانشگاه‌ها، بهترین شغل‌ها، سفر، رفاه، آزادی انتخاب، سبک زندگی و فرصت‌های گوناگون دائماً در برابر چشم او قرار دارد. در نتیجه، مقایسه فقط با همسایه و همکلاسی نیست. مقایسه با کل جهان اتفاق می‌افتد. و این می‌تواند شکاف میان «زندگی مطلوب» و «زندگی موجود» را بسیار بزرگ‌تر کند. نسلی که آینده برایش مبهم شده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های وضعیت امروز جوانان، نااطمینانی نسبت به آینده است. تحصیل می‌کنند، اما معلوم نیست شغل مناسب پیدا کنند. شاغل می‌شوند، اما معلوم نیست درآمدشان با هزینه‌های زندگی متناسب باشد. ازدواج را می‌خواهند، اما مسکن و هزینه‌های زندگی مانع بزرگی است.
می‌خواهند مهاجرت کنند، اما مهاجرت نیز با هزینه‌ها و دشواری‌های خودش همراه است. و شاید مهم‌تر از همه: نمی‌دانند پنج یا ده سال آینده دقیقاً کجا خواهند بود. این نااطمینانی مزمن می‌تواند به‌مراتب فرساینده‌تر از یک شکست مقطعی باشد.

چرا نباید نسل Z را سرزنش کنیم؟

گاهی درباره جوانان امروز می‌گوییم: «کم‌تحمل شده‌اند.» «کار نمی‌کنند.» «مسئولیت‌پذیر نیستند.» «همه‌چیز را آماده می‌خواهند.» «با نسل‌های قبل فرق کرده‌اند.» اما شاید بهتر باشد قبل از قضاوت، یک سؤال ساده بپرسیم: آیا این نسل واقعاً ضعیف‌تر شده است یا محیط زندگی‌اش پیچیده‌تر شده است؟

نسلی که با سرعت تغییرات تکنولوژیک، بحران‌های اقتصادی، نااطمینانی شغلی، بمباران اطلاعاتی و مقایسه دائمی در شبکه‌های اجتماعی بزرگ شده، الزاماً «ضعیف» نیست. ممکن است فقط نوع فشارهایی که تحمل می‌کند متفاوت باشد. پژوهش‌های جدید درباره رفاه نسل Z نیز بر همین پیچیدگی تأکید دارند؛ عوامل اقتصادی، اجتماعی، دیجیتال و محیطی در کنار هم بر احساس رفاه و سلامت روان این نسل اثر می‌گذارند.

و اما مقاله‌ای که سال گذشته نوشتم…

در مقاله «زندگی چند نسلی در سازمان و صعوبت کار مدیران» نیز به تفاوت‌های نسلی و ورود نسل Z به محیط‌های کاری پرداخته بودم. امروز معتقدم مسئله نسل Z فقط یک مسئله روان‌شناختی یا اجتماعی نیست؛ یک مسئله مدیریتی نیز هست. مدیرانی که قرار است با نسل جدید کار کنند، نمی‌توانند با همان الگوهایی که با نسل‌های قبلی کار می‌کردند، انتظار همان نتایج را داشته باشند. نسل جدید نیازمند گفت‌وگو، معنا، بازخورد، فرصت رشد و احساس اثرگذاری است. اگر سازمان فقط بگوید «ما همیشه همین‌طور کار کرده‌ایم»، احتمالاً بخش مهمی از این نسل را از دست خواهد داد.

شاید سؤال درست این نباشد که «چرا این نسل این‌قدر غمگین است؟» شاید سؤال عمیق‌تر این باشد: چه شرایطی ساخته‌ایم که بخشی از نسل جدید نسبت به آینده احساس اطمینان نمی‌کند؟ این دو سؤال تفاوت بزرگی دارند.

در سؤال اول، مشکل را در خود جوان جست‌وجو می‌کنیم. اما در سؤال دوم، محیط، جامعه، خانواده، مدرسه، دانشگاه، سازمان و سیاست‌گذاری نیز مسئولیت پیدا می‌کنند. اگر جوانی احساس می‌کند آینده‌ای روشن پیش رویش نیست، فقط نباید به او توصیه کنیم «مثبت فکر کن». گاهی لازم است شرایطی ایجاد کنیم که دلیلی واقعی برای مثبت فکر کردن داشته باشد. نسل Z؛ نه غمگین‌ترین، نه بی‌مسئله‌ترین.

پس آیا می‌توانیم بگوییم نسل Z ایران «تنها‌ترین و غمگین‌ترین نسل تاریخ» است؟ نه؛ چنین نتیجه‌ای از شواهد علمی موجود به دست نمی‌آید. اما آیا می‌توانیم بگوییم بخشی از این نسل با مشکلات جدی مانند تنهایی، فشار روانی، نااطمینانی اقتصادی و آینده مبهم مواجه است؟
بله. و شاید مهم‌تر از همه این باشد که به جای برچسب زدن به این نسل، صدایش را بشنویم.

نسل Z الزاماً نسلی غمگین نیست؛ نسلی است که بیش از گذشته درباره احساساتش حرف می‌زند، بیشتر سؤال می‌پرسد، سریع‌تر مقایسه می‌کند و شاید کمتر حاضر است واقعیت موجود را بدون پرسش بپذیرد. این ویژگی می‌تواند تهدید باشد؛ اما اگر درست فهمیده شود، می‌تواند یک فرصت بزرگ برای جامعه و سازمان‌ها نیز باشد. نسل‌ها همیشه محصول زمانه خود هستند. 

اگر امروز بخشی از نسل جدید احساس تنهایی یا بی‌آیندگی می‌کند، پیش از آنکه بپرسیم:
«مشکل این نسل چیست؟»
شاید بهتر باشد از خودمان بپرسیم:
«ما چه آینده‌ای برای این نسل ساخته‌ایم؟»
و شاید پاسخ همین سؤال، مهم‌تر از پیدا کردن عنوان «تنها‌ترین نسل تاریخ» باشد.

منابع و مطالعات

Safarali, et al. (2026). The effect of social skills training on loneliness among adolescent girls in Iran: A randomized controlled trial. Acta Psychologica, 106945.
این پژوهش به بررسی تنهایی، افسردگی و اضطراب در میان نوجوانان ایرانی پرداخته است.

Arefian, et al. (2026). Persian Version of the University of California Los Angeles Loneliness Scale; a Validation Study in Iranian Children and Adolescence.
این مطالعه نسخه فارسی مقیاس معتبر UCLA برای سنجش تنهایی در کودکان و نوجوانان ایرانی را بررسی و اعتبارسنجی کرده است.

Potential risk and protective factors related to problematic social media use among adolescents in Iran: A latent profile analysis (2023). Addictive Behaviors.
مطالعه‌ای با مشارکت بیش از ۳۰۰۰ نوجوان ایرانی که ارتباط میان تنهایی، اضطراب اجتماعی، حمایت اجتماعی و استفاده مسئله‌ساز از شبکه‌های اجتماعی را بررسی کرده است.

Kamyabi Azar, et al. (2025). Socio-cultural erosion and the mental health crisis in Iranian youth: Root causes, challenges, and culturally aligned interventions. Asian Journal of Psychiatry.
این مقاله به عواملی مانند فشار اقتصادی، نااطمینانی، فشار تحصیلی، تغییرات فرهنگی و تأثیر فضای دیجیتال بر سلامت روان جوانان ایرانی می‌پردازد.

UNICEF (2025). Mental health study shows Gen Z overwhelmed, undeterred by unrelenting global crises.
این گزارش نشان می‌دهد که نسل Z در سطح جهانی با فشار روانی قابل توجهی مواجه است، اما همزمان بخش قابل توجهی از آنان همچنان نسبت به آینده امیدوارند.

Predicting Social Rejection Based on Perceived Stress and Loneliness with the Mediation of Social Skills in Generation Z Adolescents (2025/2026).
پژوهشی روی نوجوانان نسل Z در تهران که رابطه میان فشار روانی، تنهایی، مهارت‌های اجتماعی و طرد اجتماعی را بررسی کرده است.