«پول نداریم، قسط می‌دهیم!»؛ روایت یک اقتصاد

دکتر سعید صیاد

یک اتفاق عجیب در اقتصاد و زندگی روزمره مردم در حال عادی شدن است؛ تقریباً برای هر چیزی می‌توان قسط پیدا کرد:

☄ دندانپزشکی قسطی

☄ موبایل و لوازم خانگی قسطی

☄خرید با اعتبار دیجی‌پی و اسنپ‌پی

☄ انواع وام و اعتبار بانکی

☄ خرید کالا و خدمات با پرداخت‌های چندماهه

در ظاهر، این یعنی «قدرت خرید بیشتر»؛ اما واقعیت می‌تواند چیز دیگری باشد. قسط، قدرت خرید واقعی نیست؛ بخشی از درآمد آینده است که امروز مصرف می‌شود.

وقتی درآمد خانوار با هزینه‌های زندگی همخوانی ندارد، راه‌حل ساده‌ای پیدا شده: هزینه امروز را با درآمد ماه‌های آینده پرداخت کن. به این ترتیب، فشار اقتصادی ناپدید نمی‌شود؛ فقط به آینده منتقل می‌شود.

امروز خرید می‌کنیم، ماه بعد قسط می‌دهیم، ماه بعدتر دوباره قسط جدیدی شروع می‌شود؛ و کم‌کم بخش قابل توجهی از درآمد، قبل از رسیدن به دست خانواده، از قبل خرج شده است.

این چرخه اگر گسترده شود، نتیجه‌اش می‌تواند کاهش پس‌انداز، افزایش بدهی خانوار و کاهش توان مردم برای مواجهه با هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده باشد. البته خرید اقساطی به خودی خود اتفاق بدی نیست. در یک اقتصاد با درآمد باثبات، اعتبار می‌تواند ابزار مناسبی برای خریدهای بزرگ باشد. اما وقتی دندانپزشکی، خرید روزمره و نیازهای ضروری زندگی هم به سمت قسطی شدن می‌روند، دیگر نمی‌توان فقط از «مزیت اعتبار» حرف زد.

این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از کاهش قدرت خرید باشد؛ جامعه‌ای که برای تأمین هزینه‌های امروز، مرتب از درآمد فردا خرج می‌کند. اسمش هرچه باشد؛ اعتبار، وام، خرید اقساطی یا پرداخت چندمرحله‌ای، یک واقعیت تغییر نمی‌کند: بخشی از درآمد آینده، امروز مصرف شده است. و اگر درآمد فردا افزایش پیدا نکند، قسط‌ها تبدیل به زنجیری می‌شوند که هر ماه بخش بیشتری از درآمد را با خود می‌برند.

این همان چیزی است که می‌توان از آن به عنوان «آینده‌فروشی خانوارها» یاد کرد؛ نه برای اینکه مردم انتخاب دیگری ندارند، بلکه چون هزینه‌های زندگی از توان پرداخت فعلی آنها جلو زده است. جامعه‌ای که روزبه‌روز بیشتر با بدهی زندگی می‌کند، الزاماً در ظاهر فقیرتر دیده نمی‌شود؛ اما ممکن است آرام‌آرام توان مالی آینده خود را مصرف کرده باشد.