ما دیگر در فضای مجازی «حضور» نداریم؛ در آن «زندگی» می‌کنیم!

دکتر سعید صیاد

مرکز ملی فضای مجازی اعلام کرده است که زمان نگاه کردن به صفحه نمایش در ایران، بیش از ۷ ساعت در روز تخمین زده می‌شود؛ عددی که برای نوجوانان به بیش از ۹ ساعت می‌رسد. یعنی یک نوجوان ممکن است بخش بزرگی از ساعات بیداری خود را با تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی، بازی، ویدئو و سایر صفحات نمایش سپری کند.

مسئله فقط «زیاد بودن زمان استفاده» نیست؛ مسئله این است که چه چیزی جایگزین زندگی واقعی شده است؟

وقتی نوجوان به‌جای گفت‌وگو با خانواده، ساعت‌ها با صفحه نمایش صحبت می‌کند؛ وقتی به‌جای کتاب، مطالعه عمیق و تجربه واقعی، دائماً در حال پیمایش محتوای کوتاه است؛ وقتی بخش مهمی از هویت، مقایسه اجتماعی، سرگرمی، ارتباطات و حتی دریافت اخبار او در فضای آنلاین شکل می‌گیرد، دیگر نمی‌توان فضای مجازی را یک ابزار ساده دانست.

این فضا به تدریج تبدیل به محیط زندگی، آموزش، ارتباط، سرگرمی و حتی شکل‌دهی به شخصیت انسان شده است. به‌خصوص درباره نوجوانان باید حساس‌تر بود. نوجوانی دوره‌ای است که مغز، هویت و مهارت‌های اجتماعی هنوز در حال شکل‌گیری است. اگر بخش عمده این دوران در محیطی سپری شود که الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی ببینیم، چه چیزی بخواهیم و با چه چیزی مقایسه شویم، موضوع دیگر فقط «چند ساعت استفاده از موبایل» نیست؛ موضوع سبک زندگی و آینده یک نسل است.

البته راه‌حل، حذف فناوری یا ترساندن نسل جدید از اینترنت نیست. اتفاقاً باید یاد بگیریم چگونه از آن مصرف‌کننده منفعل نباشیم. نوجوان باید یاد بگیرد از اینترنت برای یادگیری، خلق کردن، ارتباط سالم، مهارت‌آموزی و ساختن آینده خودش استفاده کند؛ نه اینکه الگوریتم‌ها تمام وقت و توجه او را مصرف کنند.

شاید مهم‌ترین سؤال این نباشد که:

«فرزند من روزی چند ساعت آنلاین است؟»

بلکه این باشد:
«در این چند ساعت چه چیزی وارد ذهن او می‌شود و در مقابل، چه چیزی از زندگی واقعی او حذف می‌شود؟»

امروز مسئله اصلی دیگر «دسترسی به فضای مجازی» نیست؛
مسئله، نحوه زیستن در آن است.