تفاوت مدل و الگو در رساله های تحقیق

نگارش: دکتر سعید صیاد

 

در سال‌های اخیر، تمایز مفهومی میان «مدل» و «الگو» به یکی از چالش‌ها و دغدغه‌های رایج در نگارش رساله‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی تبدیل شده است. بررسی آثار علمی نشان می‌دهد که این دو مفهوم در بسیاری از مطالعات، به‌صورت مترادف یا بدون دقت مفهومی به‌کار رفته‌اند؛ امری که می‌تواند موجب ابهام نظری، ضعف در چارچوب پژوهش و بروز اختلاف‌نظر میان دانشجویان و اساتید راهنما و داور شود. مقاله حاضر با هدف تبیین دقیق تفاوت‌های مفهومی، کارکردی و روش‌شناختی «مدل» و «الگو» تدوین شده است.

 

مدل چیست؟

مدل معمولاً بازنمایی انتزاعی از واقعیت است؛ یعنی توصیف روابط میان متغیرها یا مفاهیم برای توضیح یا پیش‌بینی یک پدیده. مدل‌ها جنبه‌ی علمی و تحلیلی دارند و هدفشان نشان دادن ساختار روابط علی یا رابطه‌ای بین متغیر‌هاست.

 

ویژگی‌های مدل:

• بر پایه‌ی نظریه ساخته می‌شود.

• اغلب شامل متغیرها، ابعاد، شاخص‌ها و جهت روابط بین آن‌هاست.

• معمولاً با روش‌های آماری یا مدلسازی معادلات ساختاری آزمون می‌شود.

• هدف آن تبیین یا پیش‌بینی یک پدیده است.

 

نمونه:

مدل رابطه بین سبک رهبری و رضایت شغلی کارکنان.

 

 الگو چیست؟

الگو در رساله دکتری معمولاً سطحی کاربردی‌تر و طراحی‌محور دارد. الگو یعنی چارچوب پیشنهادی برای عمل یا اجرا بر اساس یافته‌های پژوهش و نظریه‌های زیربنایی؛ نوعی نقشه‌ی راه یا راهنمای تصمیم‌گیری.

 

ویژگی‌های الگو:

• هدف آن راهنمایی یا طراحی برای اجرا است، نه صرفاً تبیین رابطه‌ها.

• ممکن است بر پایه‌ی مدل نظری یا تجربی ساخته شود.

• معمولاً نتیجه‌ی ترکیب تحلیل نظری + یافته‌های کیفی یا کمی است.

• در حوزه‌هایی مانند آموزش، مدیریت، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی استفاده می‌شود.

 

• نمونه:

الگوی پیشنهادی توسعه رهبری آموزشی در مدارس ایران.

 

🔹 تفاوت خلاصه‌شده

 

زمینه	مدل	الگو
ماهیت	انتزاعی، تحلیلی	کاربردی، طراحی‌محور
هدف	تبیین و پیش‌بینی پدیده	ارائه راهکار یا چارچوب برای عمل
اجزا	متغیرها و روابط آنها	ابعاد، اجزاء، مراحل یا راهبردها
پایه	نظری یا آماری	ترکیب نظریه با یافته‌های پژوهش
نتیجه در رساله	آزمون روابط فرضی	طراحی و اعتبارسنجی الگوی پیشنهادی

 

🔸 نکته‌ی مهم:

در بسیاری از رساله‌های دکتری، پژوهشگر ابتدا مدلي نظری می‌سازد (برای تبیین پدیده)، سپس بر اساس نتایج آن و تحلیل‌های تکمیلی، الگوی کاربردی را طراحی و پیشنهاد می‌کند.

به‌عبارت دیگر،

 مدل = تحلیل نظری  و

 الگو = نسخه اجرایی آن مدل در عمل.

فرض کنیم رشته شما مدیریت آموزشی است. در این رشته، هم «مدل» و هم «الگو» کاربرد دارند اما نقش متفاوتی ایفا می‌کنند. اینجا یک مثال واقعی و روشن تفاوت کاملاً ملموس میشود:

 

🎯 موضوع فرضی رساله:

“تبیین و ارائه الگوی توانمندسازی معلمان با رویکرد یادگیری سازمانی”

 

🔹 مرحله مدل (Model)

در بخش نظری، پژوهشگر مدلی مفهومی طراحی می‌کند تا روابط بین متغیرها را نشان دهد؛ مثلاً:

یادگیری سازمانی ↔️ اعتماد سازمانی ↔️ توانمندسازی معلمان

 

در این مدل:

• فرضیه‌ها مشخص می‌شوند، مانند:

• هرچه یادگیری سازمانی بالاتر باشد، اعتماد سازمانی افزایش می‌یابد.

• افزایش اعتماد سازمانی سبب توانمندسازی روانی معلمان می‌شود.

• این مدل معمولاً با روش کمی و تحلیل آماری (مثلاً معادلات ساختاری – SEM) آزمون می‌شود.

• نتیجه مدل: فهم علمی از روابط بین سازه‌ها.

📘 بنابراین، مدل پاسخ می‌دهد «چه عواملی بر توانمندسازی مؤثرند و چگونه؟»

 

🔹 مرحله الگو (Pattern / Framework)

پس از تحلیل مدل، پژوهشگر داده‌ها و نتایج را با دید کاربردی ترکیب می‌کند تا یک الگوی اجرایی برای توانمندسازی معلمان بسازد، مثل:

الگوی سه‌مرحله‌ای توانمندسازی:

1 مرحله شناخت سازمانی

2 مرحله تعامل و اعتمادسازی

3 مرحله خودرهبری معلم در فرایند آموزش

 

این الگو:

• شامل مراحل، اقدامات، نقش‌ها و سیاست‌های پیشنهادی است.

• هدف آن راهنمای عملی برای مدیران آموزشی است تا بتوانند برنامه‌ای واقعی اجرا کنند.

• ممکن است با اعتبارسنجی کیفی (مصاحبه تخصصی، دلفی) بررسی شود تا میزان کاربرد آن تأیید گردد.

📗 یعنی الگو پاسخ می‌دهد «چگونه می‌توان در عمل توانمندسازی معلمان را اجرا کرد؟»

 

🔸 خلاصه تفاوت در این مثال:

 

زمینه	مدل توانمندسازی	الگوی توانمندسازی
نوع داده	کمی، روابط آماری	کیفی و ترکیبی
هدف	فهم روابط میان مفاهیم	طراحی چارچوب اجرا
روش	فرضیه‌سازی و آزمون	طراحی و اعتبارسنجی
خروجی	نمودار روابط مفهومی	نقشه اجرایی و راهنمای عمل

 

 

تفاوت ماهوی «مدل» و «الگو» در رساله‌های دکتری مدیریت

 

۱ از منظر فلسفه علم

 

زمینه	مدل	الگو
بنیان معرفت‌شناختی	بازنمایی نظری از واقعیت (Representation)	تجویز برای عمل (Prescription)
غایت علمی	تبیین یا پیش‌بینی پدیده	طراحی یا راهبری برای اقدام
نوع عقلانیت	عقلانیت تبیینی (Explaining)	عقلانیت طراحی و تصمیم (Designing)

مدل؛ دانشی را می‌سازد برای درک روابط بین متغیرها، در حالی که الگو دانشی را می‌سازد برای به‌کارگیری روابط در عمل.

 

 

 

۲ از منظر روش‌شناختی

مرحله تحقیق	مدل	الگو
نوع پژوهش	اغلب کمی – همبستگی یا معادلات ساختاری	ترکیبی یا کیفی (دلفی، گراندد، طراحی‌پژوهی)
ابزار جمع‌آوری داده	پرسش‌نامه، داده ثانویه، آزمون فرض	مصاحبه، پانل خبرگان، تحلیل مضمون
نوع متغیرها	صریح و قابل اندازه‌گیری	مفهومی و کارکردی
آزمون‌پذیری	از طریق روابط آماری	از طریق اعتبار و روایی کاربردی

 

 

۳ از منظر خروجی علمی در رساله

 

مولفه خروجی	مدل	الگو
نمودار یا دیاگرام	شامل متغیرها و جهت پیکان روابط	شامل مؤلفه‌ها، فرایندها، بازیگران و مراحل
نوع گزاره	گزاره‌های علی یا رابطه‌ای	گزاره‌های راهبردی یا تجویزی
کارکرد در رساله	بخشی از فصل دوم و چهارم (چارچوب نظری و آزمون مدلی)	فصل پنجم یا ششم (ارائه الگوی پیشنهادی)
نتیجه نهایی	توصیف «چه هست»	پیشنهاد «چه باید باشد»

 

۴  نمونه کاربردی در مدیریت

مثال:    «تبیین و ارائه الگوی مدیریت سرمایه انسانی در سازمان‌های دانش‌بنیان»

1-  مدل نظری: روابط میان متغیرهایی مانند رهبری تحول‌آفرین، یادگیری سازمانی، تعهد کارکنان و نوآوری سازمانی را نشان می‌دهد و در فصل چهارم با آماره‌ها آزمون می‌شود.

2- الگوی نهایی: چارچوب پیشنهادی برای پیاده‌سازی مدیریت سرمایه انسانی در سازمان‌های دانش‌بنیان است که شامل مراحل، اقدامات کلیدی، الزامات محیطی و سیاست‌های اجراست.

 

۵ خطای رایج در رساله‌ها که باید به آن اشاره کنید

• دانشجو از مدل نظری آزمون‌شده با SEM به اشتباه به عنوان «الگوی پیشنهادی» یاد می‌کند.

• یا برعکس، در پژوهش کیفی چارچوب طراحی‌شده از مصاحبه‌ها را «مدل نظری» می‌نامد؛ در حالی که ساختار نظری ندارد.

• گاهی هر نمودار مفهومی را «مدل مفهومی» یا «الگو» می‌نامند بدون توجه به نوع روابط یا هدف طراحی.

بنابراین :

اگر نمودار روابط علی بین متغیرها را نشان می‌دهد = مدل

اگر چارچوب اقدام، سیاست یا فرآیند اجرا را ترسیم می‌کند = الگو

 

 

 

تمایز میان «مدل» و «الگو» در رساله‌های دکتری مدیریت

در متون پژوهشی و رساله‌های دکتری، دو مفهوم «مدل» و «الگو» گرچه گاه به جای یکدیگر به‌کار می‌روند، اما از نظر ماهیت علمی و کارکرد پژوهشی تفاوت بنیادین دارند.

مدل، بازنمایی نظری و انتزاعی از یک پدیده است که بر پایه مبانی نظری و پیشینه پژوهش، روابط میان متغیرها یا مفاهیم را به‌صورت ساختاری نشان می‌دهد. هدف اصلی مدل، تبیین، تحلیل یا پیش‌بینی پدیده است. در پژوهش‌های مدیریت، مدل معمولاً با استفاده از رویکرد کمی و روش‌های آماری (نظیر معادلات ساختاری) آزمون می‌شود تا اعتبار روابط میان متغیرها سنجیده و تأیید یا رد گردد. بنابراین، مدل پاسخ می‌دهد که:

 

«چه عواملی بر پدیده مورد مطالعه تأثیر می‌گذارند و این روابط چگونه‌اند؟»

 

در مقابل، الگو حاصل تلفیق تحلیل نظری و یافته‌های تجربی با رویکردی کاربردی است. الگو به مثابه چارچوبی برای راهبری عمل، تصمیم یا سیاست‌گذاری طراحی می‌شود و شامل مراحل، مؤلفه‌ها، الزامات و راهبردهایی است که به اجرای نظریه در عمل کمک می‌کند. در رساله‌های دکتری، الگو معمولاً بر پایه نتایج مدل پژوهش و در تعامل با نظر خبرگان یا بررسی‌های کیفی نهایی ارائه می‌شود. بنابراین، الگو پاسخ می‌دهد که:

 

«چگونه می‌توان در عمل پدیده مورد مطالعه را مدیریت، طراحی یا بهبود داد؟»

 

به طور خلاصه،

• مدل، محصول بخش نظری و تحلیلی پژوهش است (تبیین روابط)،

• الگو، محصول بخش طراحی و کاربردی پژوهش است (تدوین چارچوب عملی برای اقدام).

در ارزیابی رساله‌ها، چنانچه نمودار یا ساختار پیشنهادی صرفاً روابط بین متغیرهای پژوهش را بیان کند، باید «مدل» تلقی شود؛ اما اگر همان یافته‌ها در قالب راهکار یا ساختار اجرایی بازچینش و برای استفاده در محیط واقعی طراحی شده باشد، مصداق «الگو» است.

 

برای هر مورد، مثال هم از بخشِ مدل (تحلیل نظری) و هم از بخشِ الگو (خروجی اجرایی) ارائه شده است.

 

 

🎯 مثال ۱: در حوزه مدیریت منابع انسانی

موضوع رساله: «تبیین و ارائه الگوی توسعه شایستگی‌های رهبری در مدیران سازمان‌های دولتی»

 

بخش پژوهش	توضیح	نمونه نمودار یا ساختار
مدل نظری	بر اساس نظریه‌های رهبری تحول‌آفرین و توانمندسازی، روابط بین ویژگی‌های فردی مدیر، یادگیری سازمانی و عملکرد رهبرانه آزمون می‌شود.	متغیر مستقل: یادگیری سازمانی                   متغیر میانجی: خودکارآمدی مدیران           متغیر وابسته: شایستگی رهبری
الگوی پیشنهادی	پس از تحلیل یافته‌ها و نظر خبرگان، چارچوبی طراحی می‌شود که شامل سه مرحله اجرایی برای پرورش رهبران دولتی است: ارزیابی شایستگی؛ آموزش مبتنی بر تجربه؛ ارزیابی اثربخشی	مراحل و اقدامات مشخص برای دپارتمان آموزش سازمان — قابل اجرا و راهبردی

 

 

🎯 مثال ۲: در حوزه مدیریت آموزشی

موضوع: «تبیین و ارائه الگوی توانمندسازی معلمان مبتنی بر یادگیری سازمانی»

 

بخش پژوهش	توضیح	نمونه نمودار
مدل نظری	رابطه یادگیری سازمانی → اعتماد سازمانی → توانمندسازی معلمان آزمون می‌شود تا تأثیر مستقیم و غیرمستقیم مشخص گردد.	مدل آماری با پیکان‌های علی در نرم‌افزار Smart PLS یا AMOS
الگوی پیشنهادی	بر اساس نتایج مدل و نظرات خبرگان، الگوی سه‌مرحله‌ای طراحی می‌شود:                                                                         1- تشخیص قابلیت یادگیری در مدرسه.                                     2- تقویت تعامل و اعتماد متقابل.                                              3- عملی‌سازی برنامه‌های خودرهبری معلمان	فلوچارت فرآیند اقدام مدیر مدرسه

 

 

🎯 مثال ۳: در حوزه مدیریت استراتژیک

موضوع: «تبیین و طراحی الگوی مدیریت تغییر در سازمان‌های صنعتی»

 

بخش	توضیح	محتوای محتمل
مدل نظری	مدل بررسی می‌کند که چگونه رهبری تحول‌آفرین، فرهنگ سازمانی و تعهد کارکنان بر موفقیت تغییر سازمانی اثر دارد.	مدل کمی علی با R² و ضرایب مسیر
الگوی طراحی‌شده	از ترکیب نتایج مدل و مصاحبه با مدیران، الگوی سه‌سطحی طراحی می‌شود:                                                    الف) سطح راهبردی (تبیین چشم‌انداز تغییر)                     ب) سطح میانی (مدیریت مقاومت و ارتباطات)                   ج) سطح عملیاتی (پایش و بازخورد تغییر)	چارچوب اجرایی با نقش‌ها، مراحل و شاخص‌های اجرا

 

 

🎯 مثال ۴: در مدیریت فناوری و نوآوری

موضوع: «تبیین و ارائه الگوی پذیرش فناوری‌های نو در شرکت‌های دانش‌بنیان»

 

بخش	توضیح	محتوای محتمل
مدل نظری	بر مبنای نظریه پذیرش فناوری دیویس (TAM)، متغیرهای فایده ادراک‌شده و سهولت استفاده ادراک‌شده بر قصد استفاده از فناوری تأثیر دارد.	مدل کمی علی با R² و ضرایب مسیر
الگوی پیشنهادی	با ترکیب تحلیل کمی و مصاحبه با مدیران استارتاپی، الگوی عملی شامل چهار گام طراحی می‌شود:                                       1- شناسایی نیاز فناوری                                                             2- آموزش و فرهنگ‌سازی                                                           3- ایجاد انگیزه‌های سازمانی                                                     4-ارزیابی و تثبیت پذیرش فناوری.	چارچوب اجرایی با نقش‌ها، مراحل و شاخص‌های اجرا

 

 

🎯 مثال ۵: در مدیریت عملکرد سازمانی

موضوع: «تبیین و ارائه الگوی مدیریت عملکرد در دانشگاه‌ها»

 

بخش	توضیح	محتوای محتمل
مدل نظری	متغیرهای رهبری راهبردی، شفافیت اهداف، ارزیابی نتایج و پاداش‌های انگیزشی در قالب مدل کمی آزمون می‌شوند.	مدل کمی علی با R² و ضرایب مسیر
الگوی پیشنهادی	الگوی نهایی چارچوبی طراحی‌محور است که شامل مراحل زیر می‌شود:                                                                                              1- تعیین شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI).                                          2- ارزیابی دوره‌ای با مشارکت کارکنان                                                 3-  بازخورد و توسعه مداوم عملکرد.	چارچوب اجرایی با نقش‌ها، مراحل و شاخص‌های اجرا

 

 

مثال ۶: در حوزه خط‌مشی‌گذاری عمومی

موضوع رساله: «تبیین و ارائه الگوی اثربخشی سیاست‌های کاهش فقر شهری»

 

بخش پژوهش	توضیح	نمونه نمودار یا ساختار
مدل نظری	مدل بر مبنای نظریه‌های انتخاب عمومی یا توزیع منابع، روابط میان متغیرهای ورودی خط‌مشی (مانند منابع تخصیص‌یافته، ساختار بوروکراتیک، نوع دولت) و متغیرهای خروجی (مانند کاهش نرخ فقر، رضایت ذی‌نفعان) را آزمون می‌کند.	مدل علی با تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم (مثلاً تأثیر متغیرهای سیاستی بر نتایج اجتماعی و اقتصادی).
الگوی پیشنهادی	الگو، یک فرایند گام‌به‌گام برای تدوین و اجرای خط‌مشی است که سیاست‌گذاران شهری را راهنمایی می‌کند. این الگو ممکن است شامل مراحل زیر باشد:  تشخیص دقیق مسئله (به جای تعمیم)؛ انتخاب استراتژی مداخله (مثلاً توانمندسازی در مقابل یارانه مستقیم)؛ مکانیزم‌های نظارت و ارزیابی مستمر (Feedback Loop).	فلوچارت کامل مراحل تصمیم‌گیری و اجرای سیاست که باید توسط شهرداری یا نهاد عمومی دنبال شود.

 

🔸 جمع‌بندی کلیدی برای آموزش دانشجویان:

 

معیار مقایسه	مدل	الگو
سطح انتزاع	نظری و تحلیلی	کاربردی و طراحی‌محور
هدف	تبیین رابطه‌ها	راهنمای عمل
روش غالب	کمی – آزمون فرضیه‌ها	کیفی – استخراج چارچوب
خروجی	مدل آزمون‌شده	الگوی اجرایی معتبرشده
مخاطب اصلی	پژوهشگر و جامعه علمی	مدیر یا تصمیم‌گیر اجرایی

 

خلاصه نهایی: در رشته مدیریت، به‌ویژه در زیرشاخه‌هایی مانند خط‌مشی‌گذاری و مدیریت دولتی، تفاوت بین مدل (توصیف‌کننده) و الگو (دستورالعمل‌دهنده)، مرز بین پژوهش محض و پژوهش کاربردی را تعیین می‌کند.